Trong một buổi tư vấn, con số xuất hiện rất nhiều. Và cùng một sự thật có thể được trình bày theo những cách cho ra cảm giác hoàn toàn khác nhau.
Hai cách nói một sự thật
Giả sử một biện pháp làm giảm nguy cơ của một biến cố từ hai người trên một nghìn xuống còn một người trên một nghìn.
Có thể nói:
- "Giảm được năm mươi phần trăm nguy cơ." — đúng, và nghe rất ấn tượng.
- "Trong một nghìn người dùng, có thêm một người tránh được biến cố này." — cũng đúng, và nghe khác hẳn.
Cách thứ nhất là nguy cơ tương đối. Cách thứ hai là nguy cơ tuyệt đối.
Cả hai đều không sai. Nhưng chỉ cách thứ hai cho biết điều thực tế xảy ra.
Vì sao điều này quan trọng
Vì với một nguy cơ ban đầu rất thấp, một mức giảm tương đối lớn vẫn có thể là thay đổi rất nhỏ trên thực tế.
Ngược lại, với nguy cơ ban đầu cao, cùng mức giảm tương đối đó lại là khác biệt rất đáng kể.
Nếu chỉ nghe con số tương đối, không có cách nào phân biệt hai tình huống này.
Câu hỏi giải quyết mọi trường hợp
"Nếu có một trăm người như cháu làm việc này, bao nhiêu người sẽ gặp chuyện đó ạ?"
Cách diễn đạt theo số người rất khó gây hiểu nhầm. Nó cũng là cách các tài liệu hướng dẫn giao tiếp y khoa khuyến nghị dùng với người bệnh.
Hỏi cả hai chiều
Khi nghe một con số về lợi ích, nên hỏi thêm về chi phí đi kèm:
- Bao nhiêu người được lợi?
- Bao nhiêu người gặp tác dụng không mong muốn?
- Bao nhiêu người không thay đổi gì?
Ba con số này cùng nhau cho bức tranh đầy đủ mà một con số đơn lẻ không cho được.
"Tỷ lệ thành công" nghĩa là gì
Đây là cụm từ có vẻ rõ ràng nhưng thực ra rất mơ hồ. Thành công có thể là:
- Sống sót qua ca mổ.
- Không có biến chứng nặng.
- Hết triệu chứng.
- Cải thiện chức năng ở mức nào đó.
- Không phải mổ lại trong một khoảng thời gian.
- Kết quả về mặt hình ảnh học, dù triệu chứng có thể vẫn còn.
Cùng một ca mổ có thể được báo cáo với những con số rất khác nhau tuỳ định nghĩa.
Luôn hỏi: "Trong con số đó, thành công được định nghĩa là gì ạ?"
Con số chung và con số của mình
Các tỷ lệ công bố thường lấy từ nhóm người bệnh nhất định — thường là nhóm đủ điều kiện tham gia nghiên cứu, tức là thường khoẻ hơn trung bình.
Tình trạng riêng của bạn có thể làm rủi ro khác đi:
- Tuổi.
- Bệnh nền.
- Mức độ nặng của bệnh chính.
- Đã từng mổ ở vùng đó chưa.
- Tình trạng dinh dưỡng, hút thuốc.
Câu hỏi cá nhân hoá: "Với tình trạng cụ thể của cháu, con số này thay đổi thế nào ạ?"
Khi không có con số
Đôi khi câu trả lời trung thực là "chúng tôi không có số liệu riêng cho việc này".
Đây không phải câu trả lời tệ. Nó tệ hơn nếu có một con số được đưa ra mà không ai biết nó từ đâu.
Trong trường hợp đó, có thể hỏi tiếp: "Vậy theo kinh nghiệm của bác sĩ thì thường ra sao ạ?" — và hiểu rằng đây là đánh giá lâm sàng, không phải số liệu.
Về khung thời gian
Một con số không có mốc thời gian thì khó diễn giải.
Tỷ lệ không tái phát trong một năm khác hẳn với trong năm năm. Tỷ lệ biến chứng trong ba mươi ngày sau mổ khác với biến chứng lâu dài.
Hỏi: "Con số này tính trong khoảng thời gian bao lâu ạ?"
Một điều cần tránh
Đừng để con số lấn át hoàn toàn cuộc trao đổi.
Có những yếu tố không định lượng được nhưng vẫn quan trọng: chất lượng sống sau điều trị, khả năng làm công việc mình yêu thích, thời gian bên gia đình, và mức độ can thiệp mà bản thân bạn thấy chấp nhận được.
Một quyết định tốt cân nhắc cả con số lẫn những điều đó — và bác sĩ chỉ biết phần thứ hai nếu bạn nói ra.
Câu hỏi thường gặp
Nguy cơ tương đối và tuyệt đối khác nhau thế nào?
Nguy cơ tương đối nói mức thay đổi theo tỷ lệ phần trăm so với ban đầu, còn nguy cơ tuyệt đối nói thay đổi thực tế trên số người. Giảm một nửa nghe rất ấn tượng, nhưng nếu nguy cơ ban đầu vốn rất thấp thì thay đổi thực tế có thể rất nhỏ.
Nên hỏi lại thế nào khi nghe một con số?
Hỏi theo dạng số người: "Nếu có một trăm người như cháu làm việc này thì bao nhiêu người gặp chuyện đó ạ?" Cách diễn đạt này khó gây hiểu nhầm hơn nhiều so với tỷ lệ phần trăm.
Tỷ lệ thành công có ý nghĩa thống nhất không?
Không. Thành công có thể được định nghĩa rất khác nhau — sống sót qua ca mổ, hết triệu chứng, phục hồi chức năng, hay không phải mổ lại. Luôn nên hỏi rõ trong con số đó, thành công được định nghĩa là gì.
Con số trong y văn có áp dụng cho mình không?
Không hoàn toàn. Các con số công bố thường lấy từ nhóm người bệnh nhất định, và tình trạng riêng của bạn có thể làm rủi ro cao hơn hoặc thấp hơn. Nên hỏi thêm: với tình trạng cụ thể của cháu thì con số này thay đổi thế nào.